Sirkülasyon pompası, ısıtma sisteminde suyu kazandan peteklere ve geri döndüren cihazdır. Kombilerin içinde dahili olarak bulunur; kazanlı sistemlerde, yerden ısıtmada ve uzun tesisatlarda ise ayrı bir pompa gerekir. Bu yazıda pompanın ne iş yaptığını, kapasitesinin hangi formülle hesaplandığını, kapalı devrede bina yüksekliğinin neden hesaba girmediğini ve frekans kontrollü pompaların neden standart hâline geldiğini anlattım.
Sirkülasyon pompası ne yapar
Isıtma sistemi kapalı bir devredir: aynı su sürekli döner. Kazan suyu ısıtır, pompa bu suyu peteklere gönderir, petekler ısıyı odaya verir, soğuyan su kazana geri döner. Pompa olmadan bu dolaşım ya hiç gerçekleşmez ya da doğal çekişle çok yavaş gerçekleşir.
Pompanın kapasitesi iki değerle ifade edilir: debi (saatte kaç m³ su dolaştırdığı) ve basma yüksekliği (bu debiyi hangi direnç karşısında sağlayabildiği). İkisi birbirinden bağımsız değildir; her pompanın bir Q-H eğrisi vardır ve debi arttıkça basabildiği yükseklik düşer.
Kapalı devrede bina yüksekliği hesaba girmez
Bu, sirkülasyon pompası seçiminde en yaygın yanlış anlamadır ve düzeltilmesi gerekir. Wilo'nun ifadesiyle: kapalı devre sistemlerde pompa suyu yukarı kaldırmaz. Gidiş hattındaki su sütunu, dönüş hattındaki su sütunuyla dengelenir; dolayısıyla dolu ve havası alınmış bir sistemde statik yük sıfır kabul edilir.
Yani beş katlı bir binanın pompası, tek katlı bir evin pompasından sırf bina yüksek diye daha güçlü olmak zorunda değildir. Pompanın yenmesi gereken tek şey sürtünme direncidir: boru sürtünmesi, vana ve fitting kayıpları, filtreler, eşanjörler, kollektörler ve petek gibi terminal cihazların basınç kaybı.
Bunun pratik sonucu şudur: uzun ve dar borulu bir tek katlı ev, kısa ve geniş borulu bir apartmandan daha yüksek basma yüksekliği isteyebilir. Belirleyici olan yükseklik değil, devre uzunluğu ve direncidir.
Debi hesabı
Gereken debi, ısıtma yükünden hesaplanır. Wilo'nun verdiği formül:
Q (m³/h) = P (kW) / (1,163 × ΔT)
Q gereken debi, P ısıtma yükü (kW), ΔT gidiş ile dönüş suyu arasındaki sıcaklık farkıdır. 1,163 katsayısı suyun fiziksel özelliklerinden gelir ve yalnızca temiz su için geçerlidir; sisteme etilen veya propilen glikol karıştırılmışsa akışkanın yoğunluğu ve özgül ısısı değişeceği için hesap o karışıma göre yapılmalıdır.
ΔT değeri sistem tipine göre değişir ve bu, hesabın en belirleyici parçasıdır:
| Sistem | Sıcaklık rejimi | ΔT |
|---|---|---|
| Klasik radyatör | 90/70 °C | 20 K |
| Yoğuşmalı kazan + radyatör | 70/50 °C | 20 K |
| Düşük sıcaklık radyatör | 55/45 °C | 10 K |
| Yerden ısıtma | 40/35 veya 35/30 °C | 5 K |
| Fancoil (ısıtma) | 50/40 °C | 10 K |
| Fancoil (soğutma) | 7/12 °C | 5 K |
Örnek hesap: 24 kW radyatörlü sistem
24 kW ısıtma yüküne sahip, yoğuşmalı kazanla çalışan klasik radyatör sistemi. Rejim 70/50 °C, yani ΔT = 20 K.
Q = 24 / (1,163 × 20) = 24 / 23,26 = 1,03 m³/h
Aynı sistem yerden ısıtma olsaydı ΔT 5 K'ya düşerdi:
Q = 24 / (1,163 × 5) = 24 / 5,82 = 4,13 m³/h
Sonuç çarpıcıdır: aynı ısıtma yükü için yerden ısıtma, radyatörlü sistemin yaklaşık dört katı debi ister. Sebebi ΔT'nin küçük olmasıdır — düşük sıcaklık farkıyla aynı ısıyı taşımak için daha çok su dolaştırmak gerekir.
Bu yüzden radyatör sistemi için seçilen bir pompa, aynı evde yerden ısıtmaya geçildiğinde yetersiz kalır. Yerden ısıtma sistemlerinde pompa seçimi ayrı yapılmalıdır.
Basma yüksekliği birimleri
Basma yüksekliği metre su sütunu (mSS) cinsinden verilir. Dönüşümler:
| mSS | Karşılığı |
|---|---|
| 1 mSS | yaklaşık 9,81 kPa |
| 1 mSS | yaklaşık 0,098 bar |
| 10 mSS | yaklaşık 98 kPa, yani 1 bar |
Katalogda 6 mSS yazan bir pompa, yaklaşık 0,6 bar basınç farkı üretebiliyor demektir. Bu değeri kendi tesisatınızın direnç hesabıyla karşılaştırmanız gerekir; pompa etiketinde yazan maksimum değer, gerçek çalışma noktanız değildir.
Frekans kontrollü pompa ve çalışma modları
Sabit devirli pompa her koşulda aynı hızda döner. Termostatik vanalar kapandığında devre direnci artar ama pompa aynı hızda basmaya devam eder; bu hem gereksiz enerji tüketimi hem de vanalarda akış sesi anlamına gelir.
Frekans kontrollü (hız kontrollü) pompa ise devrini talebe göre ayarlar. Wilo bu pompalarda iki çalışma modu tanımlıyor ve hangisinin nerede kullanılacağı nettir:
Δp-v (değişken fark basınç). Termostatik vanalı radyatör sistemleri için önerilir. Bu sistemlerde debi, kullanıcının vanaları açıp kapatmasıyla sürekli değişir; pompa da buna göre uyum sağlar.
Δp-c (sabit fark basınç). Yerden ısıtma devreleri için tercih edilir. Bu devrelerde hidrolik direnç büyük ölçüde sabittir ve sabit fark basınç, kollektörler arasında dengeli debi dağılımını destekler.
Yanlış mod seçimi, doğru pompayı yanlış çalıştırmak demektir. Radyatör sistemine Δp-c ayarlamak, vanalar kapandığında sistemi gereksiz basınç altında tutar.
Kataloğumuzdaki sirkülasyon pompalarının önemli bir bölümü frekans kontrollü serilerden oluşuyor: Wilo Yonos ve Stratos, Grundfos Magna1 ve ALPHA2, DAB Evoplus, Lowara ecocirc gibi seriler bu gruptadır.
Islak rotorlu mu, kuru rotorlu mu
Sirkülasyon pompaları rotorun konumuna göre iki gruba ayrılır ve kullanım alanları farklıdır.
Islak rotorlu pompalar ev tipi ve orta ölçekli tesisatların standardıdır. Rotor, dolaştırdığı suyun içinde döner; su hem soğutucu hem yağlayıcı görevi görür. Sessiz çalışırlar, salmastra gerektirmezler ve bakım ihtiyaçları düşüktür. Kombi içindeki pompalar ve daire tesisatlarında kullanılan modeller bu gruptadır.
Kuru rotorlu pompalar motorun sudan ayrıldığı, aralarında salmastra bulunan tiplerdir. Daha yüksek debi ve basma yüksekliği verirler; apartman, site, ticari bina ve endüstriyel tesisatlarda kullanılırlar. Verimleri yüksektir ama salmastra bir sarf parçasıdır ve periyodik bakım gerektirir.
Seçim kuralı basit: konut ölçeğinde ıslak rotorlu, bina ve tesis ölçeğinde kuru rotorlu. Kataloğumuzda her iki grup da ayrı ayrı bulunur.
Pompa sorunlarında ilk kontroller
Sirkülasyon pompası şikâyetlerinin önemli bir bölümü pompanın kendisinden kaynaklanmaz. Servis çağırmadan önce şu beş şeye bakın:
1. Sistemde hava var mı? Havalı bir devrede pompa döner ama su dolaşmaz. Peteklerin pürjörlerinden ve varsa devre üzerindeki hava atıcılardan hava alın.
2. Pompa mili sıkışmış mı? Uzun süre çalışmayan pompalarda rotor kireç veya tortuyla sıkışabilir. Çoğu ıslak rotorlu pompanın ön kapağında, mili düz tornavidayla elle döndürmeye yarayan bir yuva vardır.
3. Filtre tıkalı mı? Pompa girişindeki pislik tutucu tıkandığında debi düşer. Filtreyi sökmeden önce vanaları kapatın.
4. Vanalar açık mı? Bakım sonrası kapalı unutulmuş bir küresel vana, en sık rastlanan ve en kolay çözülen sebeptir.
5. Devir kademesi doğru mu? Çok kademeli pompalarda kademe en düşükte kalmış olabilir. Frekans kontrollü modellerde ise çalışma modunun sisteme uygun seçildiğini kontrol edin.
Pompa hiç ses çıkarmıyor ve ısınmıyorsa elektrik beslemesine, sürekli ses yapıyor ama su dolaşmıyorsa hava ve tıkanıklığa bakın. Sese göre tanı için ayrı bir yazı hazırladım.
Model adındaki sayılar ve montaj boyu
Sirkülasyon pompası model adlarındaki sayılar üretici tarafından farklı kurgulanır ve tek bir kurala indirgenemez. Kataloğumuzdan iki örnek bunu gösteriyor: Grundfos ALPHA2 25-80 180 mm ile DAB Evoplus 80/180. İki modelde de 80 ve 180 sayıları geçiyor ama aynı şeyi ifade etmiyorlar. Bu yüzden model adından okuma yapmak yerine ürünün teknik dokümanındaki debi ve basma yüksekliği değerlerine bakmak gerekir.
Buna karşılık montaj boyu net bir ölçüdür ve doğrudan uyumu belirler. Ev tipi sirkülasyon pompalarında yaygın iki değer vardır: 130 mm ve 180 mm. Bu, pompanın iki flanş yüzeyi arasındaki mesafedir. Mevcut pompanızı değiştiriyorsanız eski pompanın montaj boyunu ölçün; 180 mm yerine 130 mm alırsanız boru arasına oturmaz ve tesisatı değiştirmeniz gerekir.
Kataloğumuzdaki modellerde montaj boyu ürün adında belirtilir. Sipariş öncesinde bu ölçüyü mutlaka karşılaştırın; en sık iade sebebi budur.
Nerelerde ayrı pompa gerekir
Kazanlı sistemler. Kombide pompa dahilidir, kazanda değildir. Kazanlı bir sistemde sirkülasyon pompası ayrı seçilir ve ayrı monte edilir.
Yerden ısıtma. Yukarıdaki hesapta görüldüğü gibi yerden ısıtma çok daha yüksek debi ister. Kombinin dahili pompası genellikle yetmez; kollektör grubuna ayrı pompa eklenir.
Uzun veya çok kollu tesisatlar. Devre uzunluğu arttıkça direnç artar. Villa, dubleks ve çok katlı müstakil yapılarda kombinin dahili pompası son noktaya suyu ulaştıramayabilir.
Boylerli sistemler. Kombiden boylere sıcak su göndermek için üç yollu vana ya da ayrı bir yükleme pompası kullanılır.
Sıcak su resirkülasyon hattı. Musluğu açtığınızda sıcak suyun anında gelmesini istiyorsanız, kullanım suyu hattında sürekli dolaşım sağlayan ayrı bir pompa gerekir. Bu iş için kullanım suyuna uygun malzemeden üretilmiş modeller kullanılır; ısıtma devresi pompası bu göreve uygun değildir.
Sık sorulan sorular
Kombimin pompası varken ayrıca pompa gerekir mi?
Normal bir daire tesisatında gerekmez. Yerden ısıtma, boyler bağlantısı, çok uzun tesisat veya kazanlı sistem varsa gerekir.
Pompa çalışıyor ama petekler ısınmıyor, sebebi ne?
Pompa dönüyorsa sorun genellikle pompada değildir. En yaygın sebepler sistemde hava kalması, kapalı vana, tıkalı filtre veya dengesiz debi dağılımıdır. Nedenleri ve kontrol sırasını petek neden ısınmaz yazısında anlattım.
Daha yüksek basma yüksekliği daha iyi mi?
Hayır. Gereğinden yüksek basma yüksekliği, vanalarda akış sesine ve gereksiz enerji tüketimine yol açar. Doğru pompa, hesaplanan çalışma noktasını eğrisinin verimli bölgesinde karşılayan pompadır.
Pompa nasıl monte edilmeli?
Islak rotorlu sirkülasyon pompalarında motor mili yatay konumda olmalıdır; dikey konumda monte edilen pompa yataklarını yeterince yağlayamaz. Ayrıca gövde üzerindeki akış yönü okuna uyulmalıdır. Montajı yetkili bir tesisatçıya yaptırın.
Ürünlere göz atın: Sirkülasyon pompası modelleri